Statistiek & registratie
CBS, BRP en paspoort-X
Sekse is een van de oudste registratie-categorieen in de Nederlandse staat. De afgelopen jaren wordt die categorie van twee kanten uitgehold: door wijziging in artikel 28 BW (juridische sekse is veranderbaar) en door beleids-keuzes om sekse te vervangen door gender-identiteit in dataverzameling. Het effect: medisch onderzoek, veiligheidsstatistiek en sociaal-economisch onderzoek verliezen hun grondslag.
Sekse in de BRP
De Basisregistratie Personen (BRP) registreert het geslacht zoals dat in de geboorteakte staat. Sinds 2014 kan dat geslacht via artikel 28 BW worden gewijzigd. De BRP onderscheidt niet tussen biologisch geslacht en juridisch geslacht; er is een enkel veld. Alle overheidsregistraties die hun gegevens uit de BRP halen — paspoort, rijbewijs, AOW, belastingdienst, medische dossiers via burgerservicenummer — nemen die ene waarde over.
Dat betekent dat de Nederlandse staat geen mogelijkheid heeft om in haar systemen onderscheid te maken tussen biologisch geslacht en juridisch geslacht, behalve via aparte aantekeningen in een specifiek dossier (bijvoorbeeld het medisch dossier, op vrijwillige basis).
Paspoort-X sinds 2024
Sinds 2024 is het mogelijk om in het Nederlandse paspoort de aanduiding "X" te krijgen in plaats van "M" of "V" — voor wie zich niet als man of vrouw identificeert. Juridisch loopt dat via artikel 28 BW jo. een verzoek aan de burgerlijke stand. Voor andere registraties dan het paspoort is "X" nog niet overal verwerkt; het effect verschilt per dienst.
De toevoeging van een derde markering is conceptueel ingrijpend. Sekse als binaire registratie-categorie is in alle landen sinds de vroege moderne staat de norm; de uitzonderingen (intersekse) worden inmiddels overspoeld door de zelf-verklaarde "non-binair"-categorie. Wat dat over enkele decennia met statistiek doet is een open vraag.
CBS — gender vs sekse
Wat het CBS doet
Het CBS hanteert voor de meeste reguliere statistiek nog "geslacht" zoals geregistreerd in de BRP. In nieuwere enquetes en onderzoeken — vooral rond gezondheid, welzijn en LHBTI-onderwerpen — verschuift de vraag naar "gender-identiteit", soms met de oude sekse-vraag erbij, soms zonder.
Waarom dat een verschil maakt
Voor medisch onderzoek (botdichtheid, hart- en vaatziekten, medicijndoseringen) is biologisch geslacht de relevante variabele. Voor geweldsstatistiek (slachtoffer- en daderschap) ook. Wie alleen op "gender" registreert verliest die analyse-mogelijkheid. In Britse politiestatistiek heeft dit feitelijk al geleid tot vrouwelijk geregistreerde verkrachters.
Wie kan het later corrigeren
Niemand — behalve door alsnog twee aparte velden te introduceren in al die datasets. Dat is praktisch en politiek kostbaar. De huidige keuzes hebben dus structurele doorwerking.
Bewijslast verdwijnt
Wie wil weten of de loonkloof tussen mannen en vrouwen kleiner wordt, moet kunnen meten welke werknemers vrouw zijn. Wie wil weten of geweld tegen vrouwen toe- of afneemt, moet daders en slachtoffers naar sekse kunnen onderscheiden. Wie wil weten of jonge vrouwen oververtegenwoordigd zijn in genderzorg-aanmeldingen, moet kunnen tellen op sekse.
Verdwijnt sekse als vaste categorie in registratie, dan verdwijnt ook de mogelijkheid om die vragen te beantwoorden. Dat is geen "neutrale modernisering" — het is een keuze die analyse en beleid in een specifieke richting stuurt: vrouw-zijn als groepskenmerk wordt onmeetbaar, en daarmee ook beleid dat zich op vrouwen richt.
Wat ontbreekt
· Twee aparte velden in de BRP: biologisch geslacht (vast) en juridisch geslacht (wijzigbaar). UK-discussie loopt vergelijkbaar.
· CBS-richtlijn om in onderzoek waar relevant beide variabelen te bevragen.
· Medische dossier-richtlijn die biologisch geslacht apart noteert van juridisch geslacht.
· Politiestatistiek waarin daders van seksueel geweld naar biologisch geslacht worden geregistreerd.
Bronnen
Basisregistratie Personen — rvig.nl
CBS thema gender en seksuele orientatie — cbs.nl
Kamerstukken paspoort-X en uitvoeringsregeling Paspoortwet (2024)
UK Office for Statistics Regulation — Sex and gender identity in data collection (2022-2024)